Z Archiwum Z. Pamiątki rodzinne Polaków z Zaolzia

Wystawa prezentowana po raz drugi, po premierze w Muzeum Mazowieckim w Płocku, tym razem w Bielsku-Białej, mieście położonym na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Małopolski. Projekt powstał dzięki współpracy obu instytucji, a jego realizacja nie byłaby możliwa bez zaufania i zaangażowania mieszkańców Zaolzia, którzy udostępnili swoje rodzinne pamiątki, dokumenty i fotografie. Wystawa będzie dostępna od 1 marca do końca maja 2026 roku.

Wystawa przedstawia historię polskiej społeczności Zaolzia z perspektywy indywidualnych doświadczeń i rodzinnych narracji. Zgromadzono ponad 350 unikalnych pamiątek należących do 23 osób z miejscowości takich jak Cieszyn, Czeski Cieszyn, Cierlicko, Hawierzów, Żywocice, Lutynia, Karwina, Ropica, Trzyniec, Oldrzychowice, Nawsie, Mosty koło Jabłonkowa. Eksponaty pochodzą głównie z okresu II wojny światowej – najliczniejszą grupę obiektów stanowią pamiątki z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Kolekcja obejmuje również przedmioty związane z I wojną światową, działalnością polskich organizacji na Zaolziu, instrumenty muzyczne, narzędzia medyczne, biżuterię, stroje ludowe, obrazy, rzeźby, przedmioty codziennego użytku oraz pamiątki z podróży do Azji.

Nietypowy charakter projektu wynika z jego genezy – materiał zebrano dzięki rubryce Pamiątka Rodzinna w miesięczniku Zwrot (wydawca: Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Republice Czeskiej), prowadzonej przez kuratorkę wystawy Sylwię Grudzień w latach 2019–2025. Domowi archiwiści sami decydowali, jakie przedmioty podzielić się z publicznością, motywowani chęcią ocalenia historii rodziny dla przyszłych pokoleń.

Integralną częścią ekspozycji jest cykl fotografii autorstwa Grzegorza Piaskowskiego – kuratora z Muzeum Mazowieckiego w Płocku. Portrety domowych archiwistów wykonane w ich domach na Zaolziu, wraz z pejzażami i zdjęciami ważnych miejsc regionu, nadały wystawie osobistego i emocjonalnego wymiaru.

Ekspozycji towarzyszy bogato ilustrowany katalog pod tym samym tytułem, autorstwa Sylwii Grudzień, zawierający reportaż historyczny, dokumentację ponad 300 eksponatów oraz portrety bohaterów wystawy. Wszystkie pamiątki zostały zdigitalizowane przez Dział Digitalizacji Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, co umożliwi dalsze badania i edukację.

Tytuł Z Archiwum Z nawiązuje żartobliwie do kultowego serialu Z Archiwum X, podkreślając jednocześnie symboliczne znaczenie litery Z jako Zaolzia – regionu o złożonej historii, gdzie rodzinne archiwa pełnią rolę alternatywnych muzeów mniejszości narodowej, chroniąc tożsamość w obliczu zmieniających się granic i nacisków asymilacyjnych.

– Mamy nadzieję, że wystawa przyczyni się do głębszego zrozumienia losów Polaków z Zaolzia – społeczności, która mimo przeciwności zachowała język, tradycję i poczucie wspólnoty. Wierzymy, że ukazanie ich historii w takiej formie pozwoli lepiej zrozumieć znaczenie życia na pograniczu, nie jako peryferii, lecz jako miejsca wyjątkowego, gdzie różnorodność doświadczeń staje się źródłem siły pokoleń – podkreśla Sylwia Grudzień, kuratorka wystawy i autorka katalogu.